Kháng kháng sinh nguy hiểm như thế nào và mỗi người có thể làm gì?
Kháng kháng sinh (antimicrobial resistance, AMR) là tình trạng vi khuẩn mất khả năng bị tiêu diệt bởi các thuốc kháng sinh thông thường. Năm 2019, ít nhất 1,27 triệu ca tử vong trên toàn cầu được xác định là trực tiếp do nhiễm khuẩn kháng thuốc. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp AMR vào nhóm 10 mối đe dọa sức khỏe lớn nhất của thế kỷ. Tại Việt Nam, tỷ lệ kháng thuốc kháng sinh thuộc nhóm cao nhất châu Á và nhiễm khuẩn đa kháng thuốc gây hàng nghìn ca tử vong mỗi năm.
Điều đáng lo ngại là phần lớn người dân không nhận ra mức độ nghiêm trọng của vấn đề này. Kháng kháng sinh không chỉ xảy ra trong bệnh viện; nó bắt đầu từ mỗi lần mua thuốc không có đơn, mỗi liệu trình kháng sinh bỏ dở, mỗi con gia súc được dùng kháng sinh phòng bệnh không cần thiết.
Bằng chứng khoa học về kháng kháng sinh toàn cầu
Abbas và cộng sự (2024), thuộc Đại học McMaster (Canada), công bố trên tạp chí Cell Host & Microbe một phân tích tổng quan về cơ chế sinh tồn của vi khuẩn kháng thuốc. Nhóm tác giả chỉ ra rằng kháng sinh xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước, là sản phẩm trao đổi chất thứ cấp của vi sinh vật trong tự nhiên. Do vậy, cơ chế kháng thuốc cũng có lịch sử lâu đời, được mã hóa trong bộ gen vi khuẩn từ trước khi con người biết dùng thuốc.
Áp lực chọn lọc do con người tạo ra từ việc dùng kháng sinh trong y tế, chăn nuôi và nông nghiệp đã đẩy nhanh đáng kể tốc độ lan rộng của các gen kháng thuốc. Vi khuẩn kháng thuốc lưu thông qua người bệnh, qua thực phẩm, qua nguồn nước và qua môi trường đất. Nghiên cứu cũng ghi nhận rằng trí tuệ nhân tạo và các liệu pháp mới đang được triển khai để theo dõi AMR và tìm kiếm kháng sinh thế hệ tiếp theo, song đây là quá trình kéo dài hàng thập kỷ và chi phí rất cao.
Aslam và cộng sự (2021), trong tổng quan công bố trên Frontiers in Cellular and Infection Microbiology, đặt AMR trong khung tiếp cận "Một Sức khỏe" (One Health), kết nối ba lĩnh vực: sức khỏe con người, sức khỏe động vật và môi trường. Các tác giả phân tích dữ liệu từ nhiều quốc gia và kết luận rằng không một ngành hay một nước nào có thể kiểm soát AMR đơn độc. Kế hoạch hành động quốc gia phối hợp đa ngành theo hướng dẫn của WHO, FAO và WOAH là điều kiện cần thiết để hạn chế vòng lây lan của vi khuẩn kháng thuốc.
Ý nghĩa thực tiễn cho y tế Việt Nam
Bối cảnh: Việt Nam trong nhóm có tỷ lệ kháng thuốc cao nhất châu Á
Quang Vo Trung và cộng sự (2024), tại Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch (TP. Hồ Chí Minh), công bố trên Psychology, Health & Medicine kết quả khảo sát 1.014 người dân về thái độ và hành vi liên quan đến kháng sinh. Nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ kháng kháng sinh tại Việt Nam thuộc nhóm cao nhất châu Á, với nhiễm khuẩn đa kháng thuốc gây hàng nghìn ca tử vong mỗi năm.
Kết quả: Cộng đồng chưa xem AMR là vấn đề đáng lo
Nhóm tác giả sử dụng mô hình lựa chọn rời rạc (discrete choice experiment) để đo mức độ ưu tiên của người dân khi quyết định dùng kháng sinh. Kết quả: chỉ 7,83% người tham gia xem kháng thuốc kháng sinh là mối lo ngại nghiêm trọng. Nhóm trẻ đang đi làm, không có nền tảng y tế, quan tâm nhiều hơn đến nguy cơ thất bại điều trị. Nhóm thất nghiệp xếp chi phí thuốc là yếu tố quyết định chính. Chỉ nhóm lớn tuổi có nền tảng y tế mới cân nhắc kháng thuốc như một tiêu chí lựa chọn.
Khoảng cách giữa mức độ nghiêm trọng của AMR tại Việt Nam và nhận thức cộng đồng về vấn đề này là rất lớn. Đây là lỗ hổng truyền thông y tế cần được lấp đầy.
Ứng dụng trong thực tiễn y tế
Kết quả nghiên cứu cho thấy ba hướng hành động cụ thể. Thứ nhất, các chiến dịch truyền thông về AMR cần nhắm đúng nhóm đối tượng với thông điệp phù hợp thay vì thông điệp chung chung. Thứ hai, chương trình quản lý kháng sinh (antimicrobial stewardship) trong bệnh viện cần được mở rộng sang nhà thuốc cộng đồng và phòng khám tư. Thứ ba, các bác sĩ tuyến cơ sở cần được trang bị công cụ và kỹ năng để giải thích rõ tại sao không kê kháng sinh trong những trường hợp không cần thiết, thay vì để bệnh nhân tự mua.
Thách thức chưa được giải quyết
Kháng sinh vẫn được bán không cần đơn tại nhiều nhà thuốc tư ở Việt Nam, dù quy định pháp lý đã có từ lâu. Chăn nuôi sử dụng kháng sinh phòng bệnh diện rộng tiếp tục tạo áp lực chọn lọc vi khuẩn kháng thuốc trong môi trường. Hệ thống giám sát AMR quốc gia vẫn chưa đủ năng lực phủ sóng toàn bộ các cơ sở y tế, đặc biệt ở tuyến huyện và xã.
Điểm chính cần nhớ
- Kháng kháng sinh là tình trạng vi khuẩn không còn bị tiêu diệt bởi các kháng sinh hiện có. Áp lực chọn lọc từ việc dùng thuốc sai cách trong y tế, chăn nuôi và nông nghiệp đẩy nhanh tốc độ lan rộng của vi khuẩn kháng thuốc.
- Tỷ lệ kháng thuốc tại Việt Nam thuộc nhóm cao nhất châu Á, song chỉ chưa đến 8% người dân nhận thức được đây là vấn đề nghiêm trọng khi quyết định dùng thuốc.
- Tiếp cận "Một Sức khỏe" yêu cầu phối hợp đồng thời giữa ngành y tế người, thú y và quản lý môi trường. Không một ngành nào có thể kiểm soát AMR một mình.
- Mỗi cá nhân giảm được áp lực kháng thuốc bằng bốn việc: chỉ dùng kháng sinh khi có đơn bác sĩ, uống đủ liệu trình, không chia thuốc cho người khác, không mua kháng sinh tự điều trị.
- Không có kháng sinh mới nào có thể thay thế việc sử dụng đúng cách các kháng sinh đang có.
Câu hỏi thường gặp
Kháng kháng sinh là gì và tại sao nguy hiểm?
Kháng kháng sinh xảy ra khi vi khuẩn tiến hóa để vô hiệu hóa hoặc thoát khỏi tác động của thuốc kháng sinh. Khi đó, các nhiễm khuẩn thông thường như viêm phổi, nhiễm trùng tiết niệu hay nhiễm trùng vết mổ trở nên khó hoặc không thể điều trị bằng các thuốc hiện có. WHO ước tính AMR có thể gây 10 triệu ca tử vong mỗi năm vào năm 2050 nếu không có hành động quyết liệt từ cả hệ thống y tế lẫn từng cá nhân.
Tại sao không được tự ý dùng kháng sinh khi bị cảm hay ho?
Phần lớn cảm lạnh và ho thông thường do vi-rút gây ra, không phải vi khuẩn. Kháng sinh không có tác dụng với vi-rút. Dùng kháng sinh trong trường hợp này không giúp người bệnh khỏi nhanh hơn, nhưng tiêu diệt vi khuẩn có lợi trong cơ thể và tạo áp lực chọn lọc cho vi khuẩn kháng thuốc phát triển. Chỉ bác sĩ mới có thể xác định liệu nhiễm trùng có cần kháng sinh hay không dựa trên khám lâm sàng và xét nghiệm.
Cách phòng ngừa kháng thuốc kháng sinh cho cộng đồng là gì?
Phòng ngừa AMR ở cấp cộng đồng gồm bốn nhóm biện pháp: (1) sử dụng kháng sinh đúng theo đơn và uống đủ liệu trình, không bỏ dở giữa chừng; (2) tiêm phòng đầy đủ để giảm nhiễm khuẩn, từ đó giảm nhu cầu dùng kháng sinh; (3) tuân thủ vệ sinh tay và vệ sinh an toàn thực phẩm để ngăn lây lan vi khuẩn; (4) không mua kháng sinh không có đơn và không tự ý cho trẻ em dùng kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Nguồn tham khảo
- Abbas A, Barkhouse A, Hackenberger D, Wright GD. Antibiotic resistance: A key microbial survival mechanism that threatens public health. Cell Host Microbe. 2024;32(6):837-851. doi: 10.1016/j.chom.2024.05.015. PMID: 38870900.
- Aslam B, Khurshid M, Arshad MI, Muzammil S, Rasool M, Yasmeen N, et al. Antibiotic Resistance: One Health One World Outlook. Front Cell Infect Microbiol. 2021;11:771510. doi: 10.3389/fcimb.2021.771510. PMID: 34900756.
- Quang Vo T, Vinh Tran Q, Phuong Ngoc Ta A, Thanh Nguyen B, Nguyen Thanh Phan V, Ho Nguyen Anh T, et al. The influence of attributes on community preferences regarding antibiotic treatment: evidence from a discrete choice model. Psychol Health Med. 2024;29(8):1448-1465. doi: 10.1080/13548506.2024.2342589. PMID: 38700271.
